vindobona, ms 17 mart 180

marcus aurelius, muhafızını yanına çağırarak fısıldar: "yükselen güneşe git çünkü ben zaten batıyorum."

hemen ardından genç subayın gözlerinde korkuyu görür ve askerinin karargah girişindeki görev yerine
gitmeden önce yaşadığı tereddütü izler. sonrasında yaşlı imparator, çarşafı başının üstüne
çeker ve son kez uyuyacakmışçasına gözlerini yumar. ihtiyar bedeninin daha fazla ileriye gidemeyeceğinin farkındadır. veba eskimiş, zayıf bedenini içeriden yiyip bitirmektedir. hemen şimdi yok olup, ağrı ve zihnini kemiren türlü dertlerden sonsuza dek muaf olmak ne güzel olurdu.

günlerdir yemek yememiş, oruç tutarak zayıf bünyesini iyice müşkül bir duruma sokmuştu. şimdi, batmakta olan soluk güneşin son ışıklarını yüzünde hissediyordu. az sonra göz kapakları titrer, beyni hummaya kapılmışçasına sonsuz ve karanlık bir dehlizde kaybolmaya yüz tutar. neyse ki şimdilik bilinci tamemen kaybolmamıştır marcus'un. zihnini çalıştırmak için kalan az miktardaki gücünü kullanarak şöyle düşünür: "gözlerin şimdi çok ağırlaştı, artık onları kapatmanın zamanı geldi." ve bilincin dağılıp gitmesinin tatlı hissi üzerine çökmeye başlar.

uykuya dalmış olmalıyım yada yine bilincimi kaybettim. gözlerimin açık mı kapalı mı olduğunu anlayamıyorum. her şey karanlık. yakında şafak sökecek ve serçeler sabah şarkılarını söyleyecekler. bahar geldi ve akarsular çözüldü. suları dışarıdaki kamptan geçen büyük nehre akıyor.

askerler tuna'nın ruhunu eski bir akarsu tanrısı olarak resmediyorlar. eğer dinlenmek için bir an durak bağırsak tuna'nın nehri bize bir ders sunar: "her şey değişir ve çok geçmeden de giderler."

heraklitoz bir keresinde aynı nehirde iki kez yıkanamazsınız çünkü suları durmaksızın akar demişti. doğanın kendisi tuna gibi akışındaki her şey süpüren aceleci bir nehirdir. hiçbir şey büyük bir zaman nehrinin başka bir şey görünüre taşımak için onu tekrar alıp götürmesinden daha erken var olamaz. uzun zamandır unutulmuş geçmiş şimdi benden öteye uzanıyor ve gözden kaybolup aşağıya doğru geleceğin ölçülemez karanlığını bekliyor. bir daha ilaçlarıma ve doktorlarıma ihtiyacım olmayacak. gürültü patırtı bittiği için rahatladım, nehrin beni de alıp götürmesine izin verme zamanı geldi. değişim hemen yaşam hem de ölümdür. kaçınılmazı durdurmaya çalışabiliriz ama asla kaçamayız. bu bir aptal oyunu: "yiyecekler içecekler ve büyülerle tersine çevirmek akıntı ve durdurmak körfez'de ölümü"

geriye dönüp baktığımda çoğu insanın hayatlarının kendi tercihleri olduğunu her zamankinden daha çok görünüyor. insanlar için kendilerini ilgilendiren her şey kırılgan, önemsiz ve geçicidir. hiçbir yerde sağlam duramaz olduk, akıp giden şeylerin arasında umutlarımıza yatırım yapabileceğimiz güvenli bir şey yok. nehir kıyısında yuva yapan küçük serçelerden birine gönlünü kaptırabilirsin. ben de hep bunu söylerdim. seni büyülediği anda, uçup gidecek ve gözden kaybolacak. bir keresinde kendi küçük serçelerime gönül vermiştim. onlara yuvalarındaki civcivlerin derdim. faustina için her tarafından bana verilen 13 erkek ve kız nokta şimdi sadece commodus ve 4 kısım kaldı, ölüm yüzlerini takınıp benim için ağlıyorlar.

geri kalanlar zamanlarından önce, uzun zaman önce benden alındı. ilk başta korkunç şekilde acı çektim, ama stoacılar bana çocuklarımı nasıl seveceğimi ve doğa onları yeniden talep ettiğinde nasıl katlanacağımı öğretti. küçük ikiz oğullarımın yasını tutarken, apollonius sabırla beni teselli etti ve yavaş yavaş soğukkanlılığımı yeniden kazanmama yardım etti. yas tutmak doğaldır. bazı hayvanlar bile yavrularının kaybının yasını tutar.

fakat kederin doğal sınırlarının ötesine geçenler ve melankolik düşünceler ve tutkular tarafından kendilerinin tamamen alıp götürülmelerine izin verenler var. bilge kişi acısını kabul eder, dayanır, ama ona fazlasını eklemez.

kardeşim lucius ölmeden kısa bir süre önce, doğa ayrıca sevgili oğlum marcus annius verus'u da geri aldı. ona çocukluğumda taşıdığım, ailemde nesilden nesile aktarılan ismi verdim. benim küçük marcus'um, kulağının altındaki bir tümör çıkarılırken doktorun masasında kan kaybından öldü. pannonia'daki savaş için roma'dan ayrılmadan önce sadece beş gün onun yasını tutabildim. daha sonra, nazik apollonius bana epiktetos'tan bir söz hatırlattı: "sadece bir deli kışın incir arar."

bu, borcu doğa'ya iade edildiğinde çocuğunu özleyen kişidir. onları her ne pahasına olursa olsun sevdim, ama aynı zamanda ölümlü olduklarını kabul etmeyi de öğrendim.

"rüzgârın toprağa savurduğu yapraklar
işte bunlar insan nesilleridir."

ve çocuklarım böyle yapraklardan başka neydi? ilkbaharla geldiler ve kışın indirmesiyle düştüler; sonra diğerleri yerlerini almak için büyüdü. onları sonsuza kadar tutmak istedim, ancak her zaman ölümlü olduklarını biliyordum. ve yine de "oh, çocuğum güvende olsun!" diyen gönül, beğensek de beğenmesek de, sadece hoş manzaralara bakmak isteyen, her şeyin degiştiğini kabul etmeyi reddeden bir göz gibidir.

bilge adam yaşamı ve ölümü, aynı madalyonun iki yüzü olarak görür. sokrates'in en asil öğrencilerinden biri olan ksenofon, oğlunun savaşta düştüğünü duyduğunda, ne dedi? “oğlumun ölümlü olduğunu biliyordum.” her doğan ölmek zorundadır kuralına sıkı sıkıya tutundu. daha çocukken babam annius verus'u kaybettiğimde bu düşüncenin tanığı olmuştum. iyi ve alçakgönüllü bir adam olarak ününü saymazsak, onu zar zor tanıyordum. annem, lucilla, onu gömdü ve zamani gelince onu gömmek de bana düştü. imparator antoninus, beni evlat edinen babam, imparatoriçesini gömdü ve sonra lucius ve ben, oğulları, onu mezarına yerleştirme ve ona yas tutma zamanımız geldi. sonra kardeşim imparator lucius beklenmedik bir şekilde öldü ve ben onu da gömdüm. sonunda, sevgili imparatoriçem faustina'yı toprağa verdim. commodus, kemiklerimi hadrian'ın tiber kıyısındaki büyük mozolesine bıraktığında yakında onunla yeniden bir araya geleceğim. arkadaşlarım roma'da benim için övgüler sunacaklar ve insanlara marcus aurelius'un yok olmadığını, sadece doğa'ya geri döndüğünü hatırlatacaklar. güneş bu akşam batıyor ve beni onunla birlikte batırıyor; yarın benim yerimi almak için yükselen, başka bir kişi olacak.

şimdi nihayet buradasın, ölüm, eski dostum, sana kesinlikle arkadaşım diyebilirim. birçok defa misafirim oldun, ne de olsa, hayal gücümün kapıları seni karşıladı. meditasyonumun derinliklerinde uzun zaman önce imparatorların hükümdarlığını hayal ettiğimde, bana ne sıklıkla eşlik ettin? her şey farklı, ama onun altında her şey aynı: isimsiz insanlar evlenir, çocuk yetiştirir, hastalanır ve ölür. bazıları savaşır, eğlendirir, arazide çalışır ve mallarıyla ticaret yaparlar. bazıları başkalarını överler ya da övülmek isterler, arkadaşlarının onlara tuzak kurduğundan

şüphelenir ya da kendi planlarını kurarlar. aralarından sayısız kişi entrikalarla uğraşır, başkalarının ölümü için dua eder, paylarına homurdanır, âşık olur, servet biriktirir ya da yüksek bir mevki ya da hatta bir hükümdarlık hayal eder. isimlerini asla bilemeyeceğimiz, hayatları sönmüş, atılıp unutulmuş, sanki hiç doğmamış gibi olmuş kaç kişi var? düşüncelerinizi güçlü olana çevirin. ne fark eder? ölüm, kralın sarayının ve dilencinin kulübesinin kapısını aynı şekilde çalar.

imparatorluğun kurucusu augustus, ailesi, ataları, rahipleri, danışmanları ve tüm maiyeti - şimdi neredeler? hiçbir yerde. büyük iskender ve katırını güden, her ikisi de toza dönüştü, sonunda ölümde eşit oldular,

peki ya şimdi tamamen soyu tükenmiş büyük hanedanlar? atalarının geride bir mirasçı bırakmak için ne kadar çaba harcadıklarını düşünün, sadece tüm soylarının bir mezarın üzerine kazınmış “soyunun sonuncusu” ifadesiyle aniden sona ermesi için. ve kaç şehir, deyim yerindeyse, öldü? birçok ulus tümüyle tarihten silindi. kartaca'nın yok edilmesinden neden memnun olmadığı sorulduğunda, büyük scipio ağladı ve bir gün roma'nın bile düşeceği kehanetinde bulundu. tarihin her dönemi bize aynı dersi verir: hiçbir şey sonsuza dek sürmez; iskender'in sarayından, bir zamanlar içinde yürüdüğüm hadrian ve antoninus'unkilere kadar... onlar bugün sadece anıtlar ve hikâyeler aracılığıyla biliniyorlar. “hadrian” ve “antoninus” isimleri, tarih kitaplarında yazılı scipio africanus ve utica'lı cato isimleri gibi arkaik bir hal edindi. yarın geçmiş bir dönemianlatan benim ismim de, başkalarına eskimiş gelecek: “marcus aurelius'un saltanatı.”

ben de onlara katılacağım: augustus, vespasian, trajan ve diğerlerine, yine de nasıl hatırlanacağımı ve hatta hatırlanıp hatırlanmayacağımı umursamıyorum. övülmek için bir zamanlar adına şarkılar söylenenlerin kaç tanesi çoktan unutuldu? ve de onlara övgü şarkıları söyleyenler de. tarihin eyjemlerinizi nasıl kaydedeceği konusunda endişelenmek kendini beğenmişliktir. şimdi bile etrafım, gelecek nesillerin onlar hakkında ne düşüneceği konusunda aşırı endişe duyan insanlarla çevrili. yüzyıllar önce, doğumlarından evvel, isimlerinin hiç bilinmediği gerçeğinden bile şikâyet edebilirler. insan türünün dudakları size, peşine düşmeye değer bir şöhret ya da zafer veremez. önemli olan, yakında ortadan kalkacak olan bu an ile nasıl yüzleştiğimdir, çünkü zaten sanki bir rüyaya dönüşüyormuş gibi yavaş yavaş yok olduğumu, buharlaştığımı hissedebiliyorum.

ölüm, lucius'un yanında roma sokaklarında zafer kazandığımda, o zaman benimle miydin? köleler savaş arabalarında bizimle birlikte durdu, başımızın üstünde altın çelenkler tutarken, arkamızdan fısıldadı: “unutma, ölmelisin.” lucius, altın ve hazineleri ve yakalanan parthianların zincirlenmiş sırasını gösterdiğinde bile, lejyonerler doğudan çok daha uğursuz bir şey geri getiriyordu: onları roma'ya kadar takip eden vebayu on dört yıl sürdü, ama roma'nın ölülerini arabalara yığan hastalık sonunda başka bir sezar'ı ele geçirdi. stoacılar bana, ölümün gözlerinin içine bakmayı, neşeli kalabilirken kendime acımasız bir dürüstlükle her gün “ben bir ölümlüyüm” demeyi öğretti. derler ki, okulumuzun kurucusu zenon yaşlandığında tökezledi ve düştü. eliyle yere vurdu ve espriyi patlattı: “ben kendi isteğimle geldim; o zaman neden beni çağırıyorsun?” şimdi ben de yaşlı bir adamım ve beni aramana rağmen, seninle tanışmak için hazırım ve geliyorum, ölüm.

yine de, adını yüksek sesle söylemekten bile korkan birçok kişi var, stoacılar bana böyle uğursuzluk sözlerinin olmadığını öğretti. sokrates, ölümün küçük çocukları korkutmak için korkunç bir maske olduğu fikrini ilk söyleyen kişiydi. dedi ki: “arkadaşlar, eğer çocukça bir parçanız hâlâ ölümden korkuyorsa, iyileşene kadar her gün ona bir tılsım sözü söylemelisiniz.” ölümü olduğu gibi düşünürsem, rasyonel olarak analiz edersem, etrafındaki tüm varsayımları soyutlarsam, bunun doğa sürecinden başka bir şey olmadığı ortaya çıkar. maskenin arkasında ne olduğuna bakın, inceleyin ve ısırmadığını göreceksiniz. yine de bu çocuksu ölüm korkusu belki de hayattaki en büyük felaketimizdir. ölüm korkusu bize ölümden daha fazla zarar verir, çünkü bizi korkaklara dönüştürür, oysa ölüm bizi sadece dogaya geri götürür. bilge ve iyi olan hayattan zevk alır, şüphesiz, ama yine de ölmekten korkmaz. elbette, sondan korktuğumuz sürece asla tam olarak hayatta değiliz. gerçekten de, nasıl öleceğini öğrenmek, nasıl köle olunacağını unutmaktır.

ölmeliyim ama inleyerek mi ölmeliyim? çünkü bizi üzen ölüm değil, bu konudaki yargılarımızdır. sokrates ölümden korkmadı; ne iyi ne de kötü olduğunu düşündü. infazının sabahı, arkadaşlarına felsefenin kendi ölümümüzle ilgili ömür boyu süren bir meditasyon olduğunu söyledi. gerçek filozoflar tüm insanlar içinde kendi ölümlerinden hiç korkmayanlardır dedi. her şeyden fazla bilgeliği sevenler, sürekli olarak nihai son için eğitimdedirler. önceden ölüm pratiği yapmak, özgürlüğü uygulamak ve kendini zarafetle yaşamı bırakmaya hazırlamaktır.

doğrusu, bu dünyaya geldiğim günden beri ölüme giden yol boyunca seyahat ediyorum. yeşil üzümden olgunlaşmış bir salkımdan buruşmuş kuru üzüme, doğa'daki her şeyin bir başlangıcı, ortası ve sonu vardır. insanın her aşamasının kendi sonu ya da ölümü vardır — çocukluk, ergenlik, olgunluk ve yaşlılık. el bette bu beden annemin doğurduğu beden değil. doğrusu, doğduğumdan beri her gün değişiyorum, ölüyorum. bunda korkacak bir şey yoksa, neden son adımdan korkayım? ve eğer ölüm bir bilinç kaybı ise, o zaman neden üzülmeliyim? sadece bir şey iyi ya da kötü olabilir, ama ölüm hiçbir şeydir, sadece deneyimin yokluğudur. uykudan daha kötü değil. dahası, ölüm tüm acılardan kurtulmaktır, ıstırabımızın ötesine geçemeyeceği bir sınırdır.

bizi, biz doğmadan önce içinde bulunduğumuz huzuf mertebesine geri döndürür. doğumumdan önce sayısız çağlaf boyunca ölüydüm ve o zamanlar beni incitmedi. yoktum, vardım; yokum; umurumda değil. epikürcülerin dediği gibi, vücudum sadece küçük bir alan kapladığı için beni hiç rahatsız etmiyorsa, o zaman neden sadece küçük bir zaman dilimi kapladığından korkmalıyım? her halükârda, başka bir bakış açısıyla, hiçliğe kaybolmayız, ama doğa'ya geri savruluruz. babamın tohumunu, annemin kanını, hemşiremin sütünü ve günlük yiyecek ve içeceklerimi aldığım toprağa geri döneceğim. her şey sonuçta bir kaynaktan gelir ve başka bir form alarak oraya geri döner. erimiş balmumundan küçük bir at, sonra küçük bir ağaç, sonra bir insan formu şekillendirmeniz gibidir.

hiçbir şey gerçekten yok olmaz, sadece doğa'nın kollarına geri gönderilir ve tekrar tekrar başka birşeye dönüşür — bir şey başka bir şey olur. bugün bir damla sperm, yarın kül veya kemik yığını. ebedi değil, ölümlü; günün bir saati gibi bütünün bir parçası. bir saat gibi gelmeliyim ve bir saat gibi geçip gitmeliyim. zihnimiz bu şekilde bütünün parçası olduğumuzu ne kadar anlarsa, kendi vücudumuzun kırılganlığını da o kadar çok anlarız. bin yıl yaşamak istemediğimi ve ölümün benim için çok yakında burada olabileceğini her zaman hatırladım. her günü son günümmüş gibi yaşadım, kendimi bu ana hazırladım. artık nihayet üzerime geldiğine göre, her anın diğerleriyle aynı olduğunun farkına vardım. iyi ölme ya da kötü ölme seçeneğim var.

felsefe beni yeterince iyi hazırladı. “düşüncelerinde tüm zamanı ve tüm gerçekliği kucaklayan yüce ruhlu bir kişiye, insan hayatının büyük bir mesele gibi görünebileceğini düşünüyor musunuz?” der sokrates, hayır. böyle bir kişiye ölüm bile korkunç görünmeyecektir. ruhum bir süreliğine, uykulu anlar halinde, duyarsızlığın eşiğinde sallanarak dağılıyor. ne kadar mucizevi bir düşünce gücünün, dünyayı hızla dolaşması veya daha fazla kapsamı içine alarak devasa olayları ve bakış açılarını tüketmesi gerekiyor? tüm dünyada rüya gibi dolaşırken ve ona veda ederken, onun üzerinde uçtuğumu fark ettim. homeros'un zeus'unun, olimpos dağı'ndan dünyaya bakarken, şimdi yunanistan olan at sever trakyalıların, iran'ın, hindistan'ın topraklarını ve şarap gibi karanlık denizi çevreleyen her şeyi gözlemlediği gibi. veya numidia'da uyurken, yukarı taşındığını hayal eden scipio aemilianus'umuzun, yıldızların arasından insanların dünyasına kısa bir süre bakmasına izin verildiği gibi.

zihnimi, felsefenin günlük pratiği yoluyla en kapsamlı bakış açısı

2026-02-28 02:08